Gepubliceerd in het 'Bulletin' van het Ned. Genootschap van zangleraren, 1999, no. 3

Hormonen en de vrouwelijke zangstem

Dit artikel is ontstaan naar aanleiding van een zeer informatieve lezing, getiteld 'The diva twilight, the female voice at menopause' van Dr. J. Abitbol, foniater te Parijs, gehouden tijdens het NATS congres in Toronto, Juli 1998. De lezing behandelde de invloed van hormonen op de vrouwenstem.

Om tot het schrijven van dit artikel te komen, was voor mij veelzijdige informatie nodig. Mijn dank gaat uit naar Dr. L. van Gelder, Dr. W. Kersing en Prof. H.K. Schutte, foniaters en Dr. W. Huisman, gynaecoloog, met wie ik uitvoerige gesprekken of correspondentie mocht voeren. Van belang was voorts de eindexamenscriptie logopedie 'Hormonen en stem' van Irene Klomp en Tiana Wijngaarden, 1991. Onder No. 9 vindt u ook de visie vanuit de homeopathie op de vrouwenproblemen. Vooral dank aan Ans Prinsen en Eric Koedam, klassiek homeopaten. Voor de basisgegevens heb ik uit een paar medische handboeken geput. Naar verder geraadpleegde literatuur wordt enkele malen verwezen.

Nadrukkelijk vraag ik mijn lezeressen, mij niet als deskundige op dit gebied te zien. Ik heb slechts uit het door anderen bestudeerde materiaal de meest begrijpelijke feiten bijeen gebracht.

Ank Reinders


Dat de zangstem in de loop van de jaren aan timbreverandering onderhevig is, was van oudsher bekend. Men herkent duidelijk de stem van een kind vˇˇr de mutatie, een jonge volwassen vrouw of een oude vrouw, een oude man. De stem is immers een geslachtskenmerk en aan geslachtelijke ontwikkeling onderhevig; het sterkst is dat te horen aan een muterende jongen: hij heeft 'de baard in de keel'. En aan de zangstem: die verslechtert... Er is nauwelijks een professionele zangeres te vinden die omstreeks haar zestigste jaar net zo mooi zingt als op haar dertigste. Is Christa Ludwig de uitzondering?

Pas toen 'hormonen' in het wetenschappelijk beeld verschenen werd de relatie tussen hun werking en de invloed daarvan ook op de zangstem duidelijk. Deze relatie zal nader worden belicht.

Hormoonproductie [1]

Hormonen zijn chemische verbindingen. Zij ontstaan doordat de hypofyse, een endocrien [2] kliertje (het 'hersenaanhangsel') hormonen uitzendt naar de eierstokken, waar de vrouwelijke hormonen geproduceerd worden (zie het citaat onder 'oestrogeen').

Hormonen brengen hun afscheidingsstoffen direct in de bloedbaan; zij zijn aldaar derhalve herkenbaar en meetbaar. Ze oefenen invloed uit o.a. op stofwisseling en groeiprocessen, op bloeddruk, nierfunctie etcetera.

De activiteit van de hypofyse treedt omstreeks het 11e, 12e jaar zonder aanwijsbare oorzaak in. Ontstaat er een dysbalans in de hormoonhuishouding dan treden allerhand effecten op.

Er zijn veel verschillende hormonen; in dit artikel komen alleen de vrouwelijke geslachtshormonen ter sprake, nl. de oestrogenen, de progestagenen en in de zijlijn de mannelijke hormonen: de androgenen.

De hoeveelheid verschillende geslachtshormonen is niet gelijk bij de man en de vrouw, logischerwijze overheersen bij de man de mannelijke hormonen waaronder testosteron, bij de vrouw overheersen de vrouwelijke hormonen waarvan de belangrijkste twee zojuist aangeduid zijn: oestrogeen, overheersend in de eerste cyclushelft en progesteron, overheersend in de tweede cyclushelft.

Op deze verschillende hormoonconcentraties berusten de verschillen in uiterlijke geslachtskenmerken. Hormoonconcentraties zijn ook in grote mate kenmerkend voor de stem. Meestal is het wel duidelijk of u een mannen of vrouwenstem hoort.

In zijn lezing ging Abitbol in op 1. de hormonale invloed op de stem tijdens de maandcyclus (het Engelse woord 'lunar cycle', maancyclus, zou juister zijn) en 2. op de hormonale invloeden voor, tijdens en na de overgang.

Men spreekt vaak over de 'menopauze' wanneer de moeilijke overgangsperiode bedoeld wordt die ligt tussen de tijd waarin de vrouw  menstrueert en de tijd waarin de menstruaties voorij zijn. Het woord 'menopauze' betekent echter de laatste menstruatie en wordt derhalve in ons taalgebruik verkeerd gebezigd. De termen 'climacterium' en 'overgang' zijn correct.

De vruchtbare periode van de vrouw omspant de tijd tussen het eerste verschijnen van de menstruatie (de menarche) en het einde daarvan (de menopauze). In deze periode is de vrouwelijke hormoonspiegel maandelijks onderhevig aan grote schommelingen tussen oestrogeen en progesteron die steeds met elkaar in een wisselende balans zijn. Het mannelijk hormoon testosteron speelt daarbij een geringere rol, maar is zeker wel aanwezig, zoals de vrouwelijke hormonen ook in geringere mate in de man aanwezig zijn.

Volgens Abitbol ontstaat de basstem door de invloed van een grote productie van androgenen! Zou deze bewering op waarheid berusten dan zou men in de kinderkoren androgenen aan de zangertjes kunnen toedienen om bassen te kweken en aan andere kinderen vooral iedere vorm van androgeen moeten onthouden om jongetjes (hopelijk) tenor te laten worden!

Hoe ging men in de 17e en 18e eeuw te werk met de kastraten? Bij tijdig gekastreerde jongetjes kregen de androgene hormonen geen kans, de kastratenstem van de 17e en 18e eeuw bleef daardoor op kinderhoogte en werd van daaruit ontwikkeld. Met de kastratie vˇˇr de puberteit werden de invloeden van androgenen tegengegaan. Vˇˇr de puberteit spelen androgene hormonen nog nauwelijks een rol en is er aan een jongen dan nog niet te zien of hij tenor, bariton of bas zal worden.

1.  Oestrogeen [3]

Citaat uit 'De overgang'(zie literatuurlijst, informatiefolders n0 1): 'Deze klier (de hypofyse) scheidt een hormoon af (FSH, het follikel stimulerend hormoon) waardoor in de eierstokken meerdere eitjes rijpen. Deze eitjes produceren het vrouwelijk hormoon oestrogeen. Na 10 tot 14 dagen is het eitje rijp en dan volgt, weer onder invloed van een hormoon van de hypofyse (LH, d.i. het lutiniserend hormoon) de eisprong of ovulatie. Daarna gaan de eierstokken behalve oestrogeen ook een tweede hormoon, progesteron, produceren'.

Voor en tijdens de puberteit van een meisje spelen de oestrogenen de grootste rol, zij brengen de vrouwelijke geslachtskenmerken: de onderhuidse vetverdeling, het schaamhaar, de kleine schaamlippen en de borsten tot ontwikkeling. Ook de stemkleur verandert. Als de vrouw sexueel volwassen is overheerst in de eerste helft van de maandcyclus het oestrogeen en in de tweede helft het progesteron (zie hierboven). Deze combinatie heeft invloed op het baarmoederslijmvlies om het voor te bereiden op een eventuele zwangerschap. Het oestrogeen hormoon heeft invloed op vele organen, weefsels en cellen, zozeer dat Huisman zeer vrouwelijke vrouwen karakteriseert als 'Een oestrogeen type'. Deze term wordt ook gehanteerd door de foniater van Gelder, zie voetnoot 5.

Tot de bijwerkingen van het oestrogeen behoort op latere leeftijd het vasthouden van vocht in alle weefsels, (oedeem), waardoor gewichtstoename kan ontstaan terwijl ook de stemplooien last kunnen hebben van oedeem. Oedeem zit inwendig en heeft niet met de oppervlakte van eventueel gezwollen stemplooien te maken (zie onder 3). Door de geringere productie van oestrogeen in latere jaren worden alle slijmvliezen in het lichaam  b.v. rond de ogen en in de vagina  dunner en droger; het gezicht krijgt rimpels door de afname van het bindweefsel (collageen) in de huid, wat eveneens ontstaat door de lage oestrogeenspiegel. Ook de bekleding van het strottehoofd en de hele stemweg wordt droger. En wat kan bij sommige zangeressen de stem daar een last van hebben! (zie ook onder 3).

2. Progesteron [4]

In het citaat hierboven werd al vermeld dat de eierstokken na de ovulatie, door de invloed van het LH op de eierstokken, ook progesteron gaan produceren. Omdat dit hormoon na de eisprong zorgt voor een goede conditie van het slijmvlies binnen de baarmoeder (een goede 'dracht'!), noemt men progesteron ook wel het 'zwangerschapshormoon'.

Tijdens de zwangerschap waarin immers geen ovulatie  en menstruatiedagen voorkomen, voelen sommige vrouwen zich heel goed en zijn ook gelukkig met hun stemproductie: door de dan toenemende productie van beide hormonen wordt de stem vol en sterk. Totdat de baby tegen het middenrif drukt kan men ervan genieten! Stemproblemen treden tijdens een zwangerschap echter ook op: 'laryngopathia gravidarum'. Hieronder vallen alle problemen van oedeem of juist droogte, heesheid en schorretjes, die we bij dit onderwerp steeds tegenkomen.

3. De stem voor en tijdens de menstruatie

Blijft bevruchting echter uit dan verschrompelt het 'gele lichaam', waarin de eicel gebed lag; de hormoonproductie vermindert sterk. De hormonale afvalstoffen worden door de lever ge´nactiveerd en met de urine uitgescheiden; om het ongebruikte slijmvlies van de baarmoeder af te voeren ontstaat de menstruatie. Sommige vrouwen reageren van dag tot dag op deze onstuimige gebeurtenissen in haar lichaam, en de stem moduleert mee. Een lichte heesheid begint vaak op 'de dag ervˇˇr'. Dit kan op een licht oedeem wijzen (zwelling) als gevolg van een oestrogeen effect, terwijl 'slijmpjes' op de stemplooien duiden op taai slijm als effect van progesteron.

Dit laatste feit is voor zangeressen belangrijk om te weten: het is een bekend feit dat het slijmgedrag op de stemplooien gelijke tred houdt met het slijmgedrag rond de cervix, de baarmoedermond [5]. Dit slijm wordt in de tweede helft van de cyclus door vermindering van oestrogeenaanmaak minder vloeibaar en de ietwat uitdrogende werking op de stemplooien ervaren we als lastig. Het stemplooiepitheel is minder soepel, staccato zingen of pianissimo zingen lukt niet zo best, hoge tonen zijn moeilijk te pakken. Deze stemklachten vˇˇr de menstruatie zijn zeer verschillend: drroogtegevoel, heesheid, het gevoel iets in de keel te hebben (globusgevoel), een branderig gevoel aldaar, zelfs keelpijn. Men  spreekt hier van het premenstrueel syndroom, waartegen men zich min of meer weren kan door veel te drinken. In het ergste geval wordt stemrust aanbevolen [6]. Daarnaast zij genoteerd dat natuurlijk niet iedere vrouw dezelfde problemen heeft. Volgens diverse informatiefolders (zie literatuurlijst) is een groot aantal klachten een rechtstreeks gevolg van de verminderde oestrogeenproductie en komen we op het eigenlijke onderwerp van Abitbol terecht: het toedienen van diverse hormoonsuppleties ter vermindering van de klachten tijdens de overgang. Daarover later.

Tijdens de menstruatie is het oedeem snel weg maar de andere klachten kunnen bij sommige zangeressen nog even overblijven: het onzuiver intoneren, de heesheid, slijm ˛p of juist droogte vÓn de stemplooien. Het evenwicht is nog niet teruggevonden, mede omdat beide hormonen na de menstruatie in zeer verminderde mate aanwezig zijn. Ze zijn zogezegd op weg terug naar de hypofyse! (Huisman).

4. Testosteron

50% van dit mannelijk (androgeen) hormoon wordt in de bijnier geproduceerd en voegt zich bij de vrouwelijke hormonen. Omdat de vrouwelijke hormonen vanaf ongeveer het 45e jaar in mindere mate geproduceerd worden, krijgen de aanwezige androgenen vanaf dat moment meer effect. Dat is aan de stem te merken, hij wordt, omdat de stemplooimassa iets toeneemt (Wendler, Seidner 12.4.3.) wat lager, raakt de hoogste tonen kwijt, de vrouw krijgt snorhaartjes. Vertoont de bloedspiegel van de vrouw een tekort aan een van de hormonen, dus ˇˇk aan testosteron, dan zou dit element eventueel in een medicatie toegediend kunnen worden. Een futloze periode gaat dan vaak over, en een niet-zangeres heeft daar vaak baat bij. Grote waakzaamheid is echter geboden bij toediening van hormonen! Wat betreft het gebruik van testosteron zegt Schutte: 'Zangeressen zou ik nog geen milligram durven geven!' Seidner beveelt grote terughoudendheid aan, en ook Abitbol, die zo graag met oestrogeen werkt, zegt: 'Androgenen mogen nˇˇit aan een zangeres toegediend worden'. Virilisatieverschijnselen  het lager klinken van de stem  zijn niet meer terug te draaien, zelfs als men bij het eerste constateren van lage stemgeving stopt met de medicatie. Voor nietzangeressen is het minder belangrijk dat ze een lagere stem hebben, als ze zich lichamelijk maar beter voelen. In het tijdschrift 'Opzij' (Februari 1999) wordt in een uitvoerig artikel gewezen op het grote gebruik van testosteron in Amerika. Aan de effecten op de stem gaan de geciteerde deskundigen geheel voorbij.

Androgene hormonen worden wel toegepast bij behandeling van borstkanker. Weest dus op Uw hoede als U ook slachtoffer wordt van die kwaal en door hormoonbehandeling uw stem bedreigd zou kunnen worden. Mocht onze stem toch lager worden doordat het mannelijk hormoon wat overwicht krijgt, dan kunnen wij, zangeressen met onze techniek het donkeren of zelfs kraken van de stem wel tegengaan!

Klomp en van Wijngaarden stellen in hun scriptie, pag. 82:

'Binnen de behandeling van stemklachten ten gevolge van het gebruik van androgene anabole stero´den kunnen de volgende therapieŰn en/of methoden worden gebruikt:

1. Aanleren van een aangepaste spreektoonhoogte.
2. Ademstemkoppeling ten behoeve van een optimale stembandsluiting.
3. Gebruiken van verschillende toonhoogten in verband met de monotonie.
4. Glijoefeningen ter bevordering van een melodieuze spraak.

5. Abitbol en zijn injecties

Abitbol behandelt zijn vrouwelijke patienten vˇˇr, tijdens of na de overgang met injecties Ó la carte, al naar gelang de tekorten waaraan het lichaam lijdt duidelijk worden na een bloedonderzoek. Hij noemt die prik: 'The result of the best compromises'.

Maar naast, of nog liever in plaats van zijn 'Hormonal replacement therapy' geeft hij de raad, het lichaam al in de premenopauze te voorzien van vitamine D, E en B complex, en van grote doses calcium, magnesium, zink, fosfaat, koper en vooral van ijzer omdat de vrouw tijdens de menses zo veel ijzer verliest. Al deze medicamenten voorkomen en bestrijden ook de met de jaren opkomende osteoporosis, de toenemende aanleg tot botbreuken. Ook beschermen ze tegen hart en vaatziekten. Zo wij in Nederland al minder gecharmeerd zijn van hormoon behandelingen, dan is toch het advies van Abitbol, om tijdig met de vitaminen en mineralensupplementen te beginnen, gecombineerd met een laagprote´ne dieet, zeker waardevol.

6. De 'pil' is een ovulatieremmer

De 'pil' bevat onder meer (synthetisch) oestrogeen en progesteron in verschillende verhoudingen waardoor de hypofyse haar bemoeienis met de hormoonproductie staakt en de zelfstandige aanmaak ervan ophoudt. Het effect op de baarmoeder is duidelijk: daar ontstaat geen vruchtbare bodem meer voor een eventueel eitje. Wanneer de 'pil' consequent wordt ingenomen is bevruchting uitgesloten[7]. Ook kan de maandelijkse bloeding door de pil verschoven of verhinderd worden. De 'pil' neemt de regeling   of eigenlijk de eliminatie  van de cyclus over. De stem heeft daar blijkbaar geen last van want alle zangeressen die de pil gebruiken schuiven wel eens een beetje met het innemen om later (b.v. na een belangrijk concert) pas ongesteld te worden [8].

De stem heeft van de laag gedoseerde ovulatieremmers zoals ze nu gemaakt worden weinig of geen last. Een prettig aspect van de pil is dat zij de komst van ouderdomsverschijnselen van de huid, het haar en zelfs van de stem, een beetje vertraagt. Men kan de pil echter niet blijven slikken, de ouderdom slaat toch onherroepelijk toe.

Het einde van de overgangsperiode wordt door de pil iets uitgesteld. Maar men moet zeker een jaar geen pil slikken om te weten of de menopauze al gepasseerd is. Komen er, wanneer met de pil gestopt wordt, nog wel bloedingen (dit zou dan echte menstruatie zijn) dan is men nog in de overgang. Dan moet men opnieuw gaan slikken.

7. De stem vˇˇr en tijdens de overgang.

Evenals in de premenstruele periode treden er in de premenopauze, als de hormoonproductie begint te minderen, verschijnselen op die duiden op het verlies van een waardevol bezit: de stralende stem.

Die symptomen zijn bekend:

A. In het lichaam in het algemeen: onregelmatige menstruatie, buikpijn, hoofdpijn, lusteloosheid, neerslachtigheid, snelle vermoeidheid, concentratieproblemen, hartkloppingen, rimpelvorming in de huid, duizeligheid en de fameuze opvlieger.

De 'opvlieger'. Dit is een reactie van het sympathisch zenuwstelsel op het verstoorde hormonale evenwicht. Van Gelder leert mij dat sympathische zenuwen zich bevinden in de uiterst dunne wand van alle kleine spiertjes. Er ontstaat een vaatverwijding in die spiertjes. Ook blozen zou aldus ontstaan.

Uit: 'De ouder wordende vrouw' (Hijmans).

'...een plotselinge warmte aanval, vaak gevolgd door hevig zweten. Opvliegers ontstaan door ontregeling van het hersencentrum dat de lichaamstemperatuur in de gaten houdt. Dat interpreteert schommelingen in de concentratie oestrogeen (bij daling) als een teken dat het lichaam het warm heeft en trekt als conclusie dat zo snel mogelijk warmte moet worden kwijtgeraakt door de bloedvaten te verwijden en aldus te transpireren'. Abitbol creŰerde de aardige term 'menopause blues'

Mogelijke remedies tegen de 'opvlieger' komen in de homeopathische literatuur voor; (zie fragment 9).

B. In de stem: vermoeidheid, verlies van hoge tonen en snelheid van coloratuur; de stemkleur wordt donkerder, verlies van helderheid en draagkracht, van pianissimo, er komt een sterker uitslaand vibrato, heesheid (vaak door oedeem, vaak door onvolledige glottissluiting), onbeheersbaarheid van de registerovergang.

Uit Wendler en Seidner, pag. 169:

'De veranderingen in de stem zijn niet alleen te wijten aan veranderingen in het strottehoofd maar ook van de stemweg en het ademapparaat... De verbening van het strottehoofd maakt dat het minder soepel te hanteren is; de vervorming van speciaal de valse stemplooien draagt bij aan het droog worden van de slijmhuid van de stemweg. Vooral de spreekstem wordt in het middengebied snel lager' (Vertaling A.R.).

De oorzaak van dit alles, de verminderende stemvitaliteit, de verminderde doorbloeding van de weefsels (dus ook van de hele larynxomgeving), is vooral merkbaar aan de niet voldoende bevochtigde stemplooien. Zo de toehoorder hier al niets van hoort, de zangeres kan het wel voelen: slijmpjes op de stem duiden vaak op te geringe bevochtiging[9]. Wanneer echter een lichte dosis oestrogeen wordt toegediend laat de stem een positieve reactie horen.

Dus ook wanneer vˇˇr de eigenlijke overgang de hormoonproductie al in dysbalans komt en afneemt en de menses op onregelmatige tijden komen, kan indien gewenst de hormoonhuishouding gereguleerd worden. De Nederlandse artsen zijn daar echter niet vˇˇr als er geen duidelijke klachten zijn.

8. De menopauze

De menopauze is het einde van de 'overgang' en van een levensperiode, die bij de vrouw gesignaleerd wordt tussen het 45e en 55e jaar (bij de man een paar jaren later, en met minder drastische verschijnselen; daartegenover staan zijn stormachtige stembelevenissen in de puberteit). Deze 'hormonale aardbeving' bestaat uit het feit dat de hypofyse geen hormoonsignalen meer uitzendt tot verdere hormoonproductie, de eierstokken niet meer actief zijn, en de eileiders atrofiŰren, nadat de millioenen [10] follikelcellen (eicellen) die we bij onze geboorte meekrijgen, verbruikt zijn. En die follikels zijn nodig voor hormoonproductie.

Als de overgang voorbij is voelen vele vrouwen zich een heel stuk beter, met of zonder medische ondersteuning, maar of de stem weer glanst als tien jaar vˇˇrdien mag men met recht betwijfelen!

9. Homeopathie

Biedt de homeopathie [11] soulaas aan haar die de hormoonsuppletie afwijst? Zeker, deze geneeswijze biedt inderdaad het een en ander bij hormonale storingen. De naam homeopathie geeft aan dat in deze leer een kwaal wordt genezen met het kwaad dat de kwaal veroorzaakt. Ter verduidelijking: de homeopathie dient geen calcium toe bij een calcium tekort in het lichaam, maar een calciumpreparaat in een zodanige potentie, dat het de bereidheid tot calciumopname (uit voeding) van het lichaam stimuleert.

Het climacterium is geen kwaal maar de bijverschijnselen kunnen als zodanig beschouwd/behandeld worden. In eerste instantie wordt in een langdurige anamnese een 'geneesmiddelbeeld' van de patiŰnt gevormd, waarna een bij hem/haar speciaal passende combinatie van middelen wordt voorgeschreven. Dit is essentiŰel voor de 'klassieke homeopathie'. Het kan ook op ÚÚn middel uitkomen. Zo kreeg een onzer collega's sepia aanbevolen, (derivaten van de inktvis) waarbij haar overgangsklachten verdwenen, en haar stem weer bruikbaar werd. Tot haar verrassing zag ze ook huid en haar in betere conditie komen. Sepia is ook gunstig bij postnatale depressies. De zouten die uit de inktblaas van de sepia gewonnen worden zijn calciumcarbonaat, magnesiumcarbonaat, natriumsulfaat en natriumchloride. Verder levert hij ons ijzer. Noodt dit niet tot een vergelijk met wat Abitbol adviseert?  Een middel wat speciaal wordt aangewend bij zangers (ha! eindelijk!) die heesheidklachten hebben is causticum: een preparaat van versgebrande kalk, van calium bisulfide. Dit is ook te vinden als middel tegen urineincontinentie! Het moge intussen duidelijk zijn dat de homeopathie heel wat anders is dan alleen een plantengeneeswijze.

De niet-klassieke homeopathie kent ook een aantal middelen waarmee de algemene klachten van de overgang verlicht worden.

Zo worden genoemd: concha (oesterkalk), cimicifuga (troszilverkaars) en o.a. bestanddelen van vlier. Echter, evenals de klassiek homeopaat zal ook de artshomeopaat niet zomaar iets uit de kast pakken, maar eerst uitproberen waar de patiŰnt op reageert.

In 'Wetenschappelijke informatie over Klimaktolan' (zie literatuurlijst) is te lezen dat dit middel bij 'opvliegers' en andere overgangsklachten in druppel en tabletvorm wordt aanbevolen. Het bevat o.a. de wortelstok van de genoemde cimicifuga, sanguinaria ofwel canadese bloedwortel, sepia, plus nog een dierlijk element: het gif van de lachesis, een slang! Bewust worden hier geen potenties geciteerd.

Ook in 'Korrespondenzblńtter fŘr ─rtzte' van Weleda (Sept. 1989) vind ik een artikel over het klimakterium en vele middelen tegen de ongemakken waaronder opnieuw: oesterkalk, sepia, vlier, plus aurum metallicum (een goudcomponent), koraal en marmer. Maar ook marjolein en eikenbast, brandnetel en herderstasje.

10. Dik of dun in en na de overgang?

De hormoonproductie neemt door geleidelijke neergang van de eierstokactiviteit slechts langzaam af; de een lijdt langer dan de ander. Bij vele vrouwen worden de androgene hormonen die in de overgangstijd actiever worden, (gedeeltelijk) omgezet naar oestrogenen, die de vrouw immers mollig maken. Wanneer dit niet gebeurt, blijft/wordt de vrouw mager (zegt Abitbol).

Vooral de vrouw die aanleg heeft tot uitbundige molligheid kan binnen fatsoenlijke proporties blijven als zij blijft sporten en verstandig eet. Helaas vallen we allemaal ten offer aan de flinke hap na de uitvoering!

Regelmatige lichaamsbeweging wordt vanzelfsprekend door alle artsen en ook in alle informatieblaadjes (zie lit. lijst) sterk aanbevolen. En, laat het duidelijk zijn: vet resoneert niet!

11. Als we oud zijn

De verkalking van het gehele botstelsel deelt zich  zie boven  mee aan de larynxstructuur: het kraakbeen verhardt. De hoeveelheid stemplooiweefsel kan afnemen (hoge stem); de spiervezeltypen veranderen en atrofiŰren (Kersing pag. 98101). Of: het stemplooiweefsel en het weefsel van de gehele larynxomgeving kan minder soepel worden: de stem klinkt rauw en laag. Helaas.

Maar ik citeer heel vaak de Duitse bariton Horst GŘnter die ooit zei: 'Blijf in training, zodat je tenminste tot aan je pensioengerechtigde leeftijd een frase fatsoenlijk kunt voorzingen'.

Samenvattend mag gezegd worden: we kunnen niet om de bezwaren heen maar we moeten ze goed onderkennen en er in ons gedrag rekening mee houden. Er zijn voldoende hulpmiddelen om de narigheden te bestrijden, zelfs te overwinnen.

Literatuur:

J. Abitbol e.a.: 'Does a hormonal vocal cord cycle exist in women?' in: Journal of voice, vol.3, N0 2, pag. 157-162.
L. v. Gelder: in 'Ned. Tijdschrift voor geneeskunde 1971, pag. 115, 1337, 1343.
J.J.M. van Hagen en H. Elling: Geneesmiddelenkennis, 12e druk 1998, pag. 209-217
A. Hijmans e.a.: 'De ouder wordende vrouw', een onderzoeksproject van de VU in Synaps 22, 1998 (Internet
W. Kersing: 'De stembandmusculatuur', diss. Utrecht 1983.
I. Klomp en T. van Wijngaarden: 'Hormonen en stem', eindexamenscriptie Logopedie, Rotterdam 1991.
J. Wendler en W. Seidner: Lehrbuch der Phoniatrie, 2e druk, Leipzig 1987.
Wetenschappelijke informatie over Klimaktolan, uitgave van VSM Geneesmiddelen BV, Postbus 9321, 1800 GH Alkmaar.
Handboek 'SpecialitÚs' VSM Geneesmiddelen, 1998, redactie Mw. l. Wijnkoop, apotheker, Berenkoog 35, 1822 BH Alkmaar.

Informatiefolders:

1. De overgang, uitgave van Wyeth Female health, Postbus 555, 2130 AA Hoofddorp.
2. De overgang, uitgave van Merck Nederland BV, postbus 8198, 1005 AD Amsterdam.
3. In de overgang, uitgave van Mediselect BV, Postbus 63, 3830 AB Leusden.

Voorts wijs ik op een boek waaruit ik niets geciteerd heb maar wat ik graag ter hand neem: A. McIntyre: De kracht van kruiden (oorspr. titel: 'The complete women's herbal'), Gezondheidsboek voor vrouwen, deel 2. Utrecht 1996.

Referenties

[1] Het woord 'hormoon' is afgeleid van het Griekse werkwoord 'hormao': in beweging zetten.
 [2] endocrien=met inwendige afscheiding.
 [3] Ook in dit woord zit een Griekse kern: oestrus = bronst, steek, prikkel of (liefdes) razernij!
 [4] Lat: gerere = dragen, gestatio = het dragen
 [5] Een ander onderzoek van Abitbol e.a. wijst uit dat ook kleine tumoren en andere uitwasjes gelijkelijk op deze plaatsen kunnen verschijnen. (Journal of Voice, Vol. 2 No 4, 1988 New York).
 [6] L. van Gelder, zie lit.lijst.
 [7] Hoewel menigeen iets vertelt over een zwangerschap die 'dwards door de pil heen' ontstaan is. Meestal is er toch sprake van een vergissing of nalatigheid in het pilgebruik.
 [8] Deze bloeding is geen echte menstruatie want er is geen afvalmateriaal af te voeren. Men spreekt van een 'onttrekkingsbloeding'.
 [9] I. Titze, Principles of voice production, Englewood Cliffs, N.J. 1994, pag 130.
 [10] Mijn gesprekspartners noemen 'millioenen' maar ook wel 400 000 follikels!
 [11] Van het Griekse homoios (het gelijke) en pathos (lijden).