Paul Celan werd onder de naam Paul Antschel op 23 november 1920 geboren in
Czernowitz, toentertijd de hoofdstad van de Roemeense Boekovina, nu behorend bij
de Oekraïne. Czernowitz was een verzamelplaats van allerlei volkeren en culturen: er
woonden Tsjechen, Polen, Russen, Roemenen, joden en zigeuners. Door de
meertaligheid van zijn omgeving maakte Celan zich het Jiddisch, Roemeens, Duits,
Russisch, Frans en Hebreeuws eigen. Paul Celans ouders waren Duitssprekende joden
die hun zoon joods opvoedden en hem naar Duitse christelijke scholen stuurden.
Celans jeugd werd getekend door antisemitisme. Tijdens de Russische en later Duitse
bezetting werd hij tot drie keer gedwongen van school en universiteit te wisselen. Na
het uitbreken van de oorlog werden meer dan 3000 vooraanstaande joden uit de
streek vermoord, 45.000 mensen werden gedwongen in een getto te leven. In 1942
werden Celans ouders door de Duitse bezetter naar een werkkamp gedeporteerd en
daar vermoord. Hijzelf wist aanvankelijk onder te duiken, maar moest vanaf juli
1942 in een werkkamp dwangarbeid verrichten. Celan overleefde de oorlog.
Via Boekarest en Wenen vestigde Celan zich in 1948 in Parijs. In 1950 voltooide hij
een studie germanistiek en taalwetenschap, nadat hij in 1938 kort medicijnen, in 1939
romanistiek had gestudeerd. In Parijs was Celan werkzaam als dichter, vertaler en
doceerde hij aan de prestigieuze Ecole Normale Supérieure. Aanvankelijk werd Celan
vanwege zijn poëzie bejubeld, maar vooral later werd hij negatief bejegend. Celan
reageerde met wantrouwen en teleurstelling. Dat hij overlevende van een
volkerenmoord was, veroorzaakte bij hem gevoelens van schuld en wanhoop. De
hevige depressies en spanningen die zulks met zich meebracht, leidden er uiteindelijk
toe dat hij op vermoedelijk 20 april 1970 zijn leven zelf beëindigde door in de Seine
te springen.
De poëzie van Paul Celan
Celan schreef zijn gedichten in zijn moedertaal het Duits, hoe besmet die taal ook
was door het nationaal-socialisme. Met name het vroege werk thematiseert dit
spanningsveld. De poëzie bood Celan een mogelijkheid de herinnering aan de
barbaarse gebeurtenissen levend te houden. Het beroemde gedicht 'Todesfuge' uit
1945 ("der Tod ist ein Meister aus Deutschland, sein Auge ist blau / er trifft dich mit
bleierner Kugel er trifft dich genau") thematiseert de jodenvervolging indringend
(zie ook www.celan-projekt.de).
De poëzie van Celan is niet alleen vanwege de persoonlijke en historische littekens
van belang. Celan gaf behalve in toespraken ook in zijn gedichten uitdrukking aan
opvattingen over taal en poëzie. Hij schreef in de traditie van grote dichters als
Hölderlin, Baudelaire, Mallarmé, Eliot, Mandelstam, Rilke. Regelmatig citeerde hij
uit hun werk of verwees hij naar hun opvattingen over de dichtkunst.
Doordat Celan in zijn gedichten een dialoog aanging met andere teksten en daarbij
ook vaktalen gebruikte, lijkt zijn latere werk minder toegankelijk dan het vroege. De
gedichten werden steeds compacter en gelaagder. Ze eisen uiterste welwillendheid en
concentratie van de lezer. De nauwgezetheid van Celan is uniek, maar iedere tekst
van hem heeft betrekking op de concrete werkelijkheid, zodat het lezen van zijn
poëzie ook beloond wordt.
In 1947 debuteerde Celan in Wenen met de dichtbundel Der Sand aus den Urnen, waarvan de hele oplage wegens drukfouten werd teruggetrokken. In 1952 verscheen
Celans feitelijke debuut Mohn und Gedächtnis, gevolgd door Von Schwelle zu
Schwelle (1955), Sprachgitter (1959), Die Niemandsrose (1963), Atemwende (1967) en Fadensonnen (1968). Postuum verscheen Lichtzwang (1970), gevolgd door het eveneens geautoriseerde Schneepart (1971). Zeitgehöft (1976) werd uit de zeer geordende nalatenschap samengesteld. Later volgden edities van vroege
gedichten en gedichten uit de nalatenschap. Tevens werden proza en
briefwisselingen gepubliceerd.Celan in Nederland
In de jaren zeventig en tachtig werd het werk van Paul Celan in het Nederlandse
taalgebied toegankelijk gemaakt door vertalingen. Dichters, beeldend kunstenaars en
componisten lieten zich door de poëzie van Celan inspireren. In de jaren tachtig
groeide ook de belangstelling van wetenschappelijke zijde. Er verschenen doctoraalscripties (van germanisten, filosofen en theologen) en dissertaties over het werk van Celan.
Sinds 1991 probeert het Paul Celan Genootschap de activiteiten rond het werk en de
persoon Celan te bundelen. Het genootschap wil de creatieve omgang met het werk
van Paul Celan in Nederland bevorderen door:
a. de integrale vertaling van Celans werk in tien delen te ondersteunen;
b. het jaarboek Meridianen, een bundeling van invalshoeken bij Celans poëzie, te
publiceren;
c. een Nederlands Celan-archief te beheren, dat publicaties, composities,
beeldende kunst met betrekking tot Celan verzamelt;
d. door aan Celan gewijde literaire programma's, lezingen, tentoonstellingen en
muziekuitvoeringen te organiseren en te ondersteunen;
e. door onderwijs en onderzoek in Nederland met betrekking tot Celan te
stimuleren.
Paul Celan Genootschap
De stichting Paul Celan Genootschap werd op 3 april 1991 opgericht. Het bestuur bestaat thans uit
Wiel Kusters (voorzitter, Maastricht) en
Ton Naaijkens
(secretaris, Utrecht). In de internationale bestuursraad hebben zitting: Geert Bekaert, Herman Berger, John Felstiner, Axel Gellhaus, Gregor Laschen, George Steiner, Cees Waaijman. Bij de oprichting van de stichting heeft Gisèle Celan-Lestrange, de (in december 1991 overleden) weduwe van de dichter, het erevoorzitterschap aanvaard.
Voor informatie en/of lidmaatschap kunt u contact opnemen met: Paul Celan Genootschap, Ton Naaijkens, Universiteit Utrecht, Trans 10, NL-3512 JK Utrecht, Tel. +31-30-2538424, Fax +31-30-2536000,
A.B.M.Naaijkens@uu.nl
A c t i v i t e i t e n
Actueel/Vooruitblik
In voorbereiding is een
symposium te Amsterdam, voorjaar 2010.
In Leiden is in het kader van
een muurgedichtenproject ook een gedicht van Celan te zien.
Lees hier verder.
Terugblik
Op initiatief of met medewerking van het Paul Celan Genootschap is tot op heden
een aantal manifestaties met lezingen, discussies en interviews tot stand gekomen.
In maart 1991 vonden onder auspiciën van de Stichting Literaire Activiteiten Amsterdam twee aan Celan gewijde avonden plaats, waaraan wetenschappers, beeldend kunstenaars en schrijvers meewerkten. In juni 1992 werd een bijeenkomst in Leiden gehouden. In januari 1993 volgde aan de Universiteit van Limburg te Maastricht een studiemiddag bij het verschijnen van deel 2 van vertaling en jaarboek. In mei 1994 werd aan de Universiteit Utrecht een studiemiddag gewijd aan het thema 'Celan en de jaren zestig'. In september 1994 hield
John Felstiner (Celan-vertaler en hoogleraar aan Stanford University) een lezing over Celan bij de Vakgroep Vertaalwetenschap van de Universiteit van Amsterdam. Op de vijfentwintigste sterfdag van Celan (1995, tegelijk
met het verschijnen van deel 3 van vertaling en jaarboek, wijdde de Stichting Literaire Activiteiten Utrecht een avond aan het lezen en vertalen van Celans poëzie. Bij de verschijning van het vierde jaarboek werd in november 1997 een studiemiddag aan de Universiteit Utrecht gehouden. Op 29 oktober 1998 vond in de synagoge te Groningen een sfeervol en goed bezocht symposium plaats. Onder de titel "Stimmen/Stemmen rondom het werk van Paul Celan" werd Celans werk zowel door de beeldende kunst en de muziek, als vanuit de joodse identiteit, de vertaalproblematiek en de hermeneutiek geïnterpreteerd. Het symposium werd door de Stichting van de synagoge, de opleiding Duits te Groningen en het Genootschap georganiseerd. Dit naar aanleiding van de expositie van beeldend werk bij de gedichten van Celan door Rike Linssen, Dalia Wolff en
Helly Oestreicher.
Op donderdag 18 november 1999 vond aan de Katholieke Universiteit Nijmegen een studiemiddag plaats over Celan en de thema's 'Vertalen, verbeelden, vertolken'. John Felstiner ging in op contextuele zaken die hij voor de interpretatie van Celan-gedichten nodig acht, Helly Oestreicher (beeldend kunstenares) belichtte aan de hand van een dia-reeks haar oeuvre vanuit een aan Celan gerelateerde 'Daseinswinkel', studenten lazen uit diverse talen vertalingen van een Celan-gedicht voor en Ton Naaijkens besprak poeticale en vertaaltechnische problemen.
Vanaf het seizoen 1999/2000 droeg Celan gedichten voor in de Dode Dichters Almanak van VPRO-televisie.
Hoe kan er euritmisch met Celan worden omgegaan? Enkele uitvoeringen met gedichten van Paul Celan, door Stefan Weishaupt, recitatie en Gia van den Akker, euritmie, vonden in oktober 2000 plaats. Organisatie en publiciteit: Euritmie & Theater Impresariaat Nederland (e-mail:
info@euritmie.nl). Op 22 november 2001
vond er een hoofdzakelijk Franstalig Celan-programma
plaats in Maison Descartes, Amsterdam. Dit naar aanleiding van de onthullende briefwisseling tussen Celan en zijn echtgenote.
Een bijzondere
aanvulling op het boek van Barbara Wiedemann over de Goll-affaire is in
oktober 2002 in de Utrechtse Reeks verschenen. Een tekst van Günter Grass, die in
de documentatie uit 2000 ontbreekt, met commentaar van Wiedemann gaat in op de
beschuldiging van plagiaat die op leven en werk van Celan veel invloed had. Tussen november 2002 en
mei 2003
werden studiedagen over Celan gehouden in het Oude Kerkje Kortenhoef,
Kortenhoefsedijk 168, Kortenhoef, georganiseerd door Stichting Collage-osg. Van 11.00-14.30
uur stonden steeds drie
lezingen, een muzikaal intermezzo en een lunchbuffet op het programma: Odile Heynders, Awee
Prins, Gisela Dischner-Vogel; muziek Sara Crombach (17/11/02),Ger Groot, Ewout
van der Knaap, Barbara Wiedemann; muziek Bernd Brackman (19/01/03) Wiel Kusters, Huub
Oosterhuis, Axel Gellhaus; vocaal ensemble
o.l.v. Daan Manneke (16/03/03), Anneke Reitsma, Ton
Naaijkens, Theo de Boer; muziek Mirsa Adami (18/05/03). In maart en april 2003
was in de Centrale Bibliotheek Ufsia, Prinsstraat 9
te Antwerpen een tentoonstelling
over de jaren 1947/48 van Celan in Wenen te bezichtigen. Op donderdag 10 april 2003
vond aan de Universiteit Antwerpen een workshop plaats over Celans Lyrik und die Grenze von Interpretation und
Übersetzung. De bijeenkomst werd georganiseerd door het Instituut voor Joodse Studies, het Paul Celan Genootschap en de Lessius Hogeschool
Antwerpen. Op 26 maart werd
aan de Katholieke Universiteit Nijmegen een expositie van op Celans werk
geïnspireerde schilderijen van Colette Brunschwig
geopend. Bij de expositie is door de Stichting Kunstenaarsverzet 1942-1945 een
catalogus gemaakt. In de Nijmeegse Universiteitsbiblioteek was van 14 april tot
en met 30 mei een documentaire tentoonstelling over Celan te zien.
Op donderdag 8 mei 2003
werd in het Goethe
Institut Amsterdam de documentaire Erst jenseits der
Kastanien ist die Welt uit 1995 over Celan en zijn geboortestad Czernowitz
vertoond. De film werdt ingeleid door Gregor Laschen. In mei 2003 is
een Celan-nummer van het tijdschrift voor wereldliteratuur Armada
verschenen (jg. 31, nr. 31). Hier een bespreking in
de Volkskrant ervan. Wegens grote belangstelling voor het Celan-nummer
werd de oplage ervan verhoogd. Op
maandag 12 mei 2003 werden in het Goethe
Institut te Amsterdam de Verzamelde gedichten van Celan in de
vertaling van Ton Naaijkens gepresenteerd. Het werk verscheen bij Meulenhoff. In het kader
van de presentatie werd een forum georganiseerd over 'Het belang van Celan'. De
avond werd zeer goed bezocht. Barbara Wiedemann, die talrijke edities van en rond Celan bezorgde, Ton
Naaijkens en Huub Beurskens (dichter) spraken en discussieerden onder leiding van
Ewout van der Knaap over het
thema. In april en mei 2004 werd Ab Sandbrinks compositie 'Atemkristall' (1993-95) bij gedichten van Celan en
voor mezzosopraan, accordeon en cello uitgevoerd:
lees hier verder. Deel 6 van de cyclus is
te beluisteren op de site van het Newman
Ensemble - klik Ensemble, dan
Geluidsfragmenten. Op 12 november 2004 vond te Utrecht
het symposium
Begegnungen,
ontmoetingen:
Franz Kafka & Paul Celan plaats. Ab Sandbrinks compositie 'Atemkristall' (1993/95) werd op 14 oktober 2005 uitgevoerd door het Newman Ensemble aan de Academie voor
Beeldende Kunst in Zwolle (www.cabk.nl) in het kader van de
conferentie 'Het lichaam denkend' van de Nederlandse Vereniging voor Esthetica (www.nge.nl/symp.2005.shtml). Tijdens het Groningse Sir Harrison Birtwistle Festival
werd op 23
oktober 2005 in De Oosterpoort o.a. diens
compositie 'Pulse shadows', Meditations on Paul Celan for Soprano, String Quartet
and Ensemble door het Schönberg Ensemble ten gehore gebracht.
Bemiddeling
Het Paul Celan Genootschap kan bemiddelen bij het organiseren van lezingen over
het werk en leven van de dichter voor middelbare scholen, hogescholen,
universiteiten, literaire cafés en andere geïnteresseerde groepen.
Enkele thema's:
* het lezen of het vertalen van Celans gedichten;
* Celan in de context van modernistische, Nederlandse of Duitstalige poëzie;
* Celan in de context van filosofie;
* de religieuze ontwikkeling in Celans poëzie;
* Celan in didaktisch perspectief.
Publicaties
* In mei 2003 verschenen de Verzamelde gedichten
van Celan in de
vertaling van Ton Naaijkens. Het werk
verscheen bij uitgeverij Meulenhoff (ISBN: 9029067861,
prijs: € 75,-). Het boek staat op de lijst van
Best Verzorgde Boeken van
2003 in Nederland. Het kreeg in februari 2004 de zilveren medaille bij de
Schönste Bücher aus aller Welt. Een internationale jury beoordeelde in Leipzig de
Best Verzorgde Boeken uit meer dan dertig landen.
Eerder verschenen in de vertaling van Ton Naaijkens:
* De niemandsroos (1991, Picaron Editions) (vertaling Die Niemandsrose)
* Ademkeer (1992, Picaron Editions) (vertaling van Atemwende)
* Roes en memorie (1995, Picaron Editions) (vertaling van Mohn und Gedächtnis)
* Van drempel naar drempel (1998, Poëziecentrum) (vertaling van Von Schwelle zu Schwelle)
Deze vier dichtbundels worden gedistribueerd door het
Poëziecentrum, Hoornstraat 11, B-9000 Gent, Tel. +32-9-225 22 25,
Fax +32-9-225 90 54.
Het jaarboek voor Nederlandse Celan-lezers Meridianen
verscheen tegelijkertijd met de eerste vier vertalingen.
* Meridianen. Bij Paul Celan en De niemandsroos
(1991) (uitverkocht)
* Meridianen 2. Bij Paul Celan en Ademkeer (1992) (uitverkocht)
* Meridianen 3. Bij Paul Celan en Roes en memorie (1995) (ISBN 90 373 0285 8)
* Meridianen 4. Bij Paul Celan en Van drempel naar drempel (1997) (ISBN 90 5710 030 4)
De jaarboeken verschenen onder verantwoording van het Paul Celan Genootschap, Tilburg, onder redactie van het bestuur. Ze zijn rechtstreeks bij het Poëziecentrum Gent
(zie hierboven) te bestellen, m.u.v. deel 4 dat verkrijgbaar is via Nijmegen University Press,
Postbus 9102,
6500 HC Nijmegen,
tel. 024-3612073,
fax 024-3611705.
Bibliografie
Vanaf Meridianen 3 bevat het jaarboek een overzicht van publicaties, lezingen, radio- en televisieprogramma's, manifestaties enz. over Celan in of uit het Nederlands taalgebied. Aanvullingen kunt u opsturen naar de samensteller: Jan Gielkens,
Koningin Julianalaan 28, 2274 JK Voorburg; e-mail:
jan.gielkens@chi.knaw.nl
Celanalia
* Luister naar Celan op
www.lyrikline.org.
* Luister naar Rose Ausländers
In Memoriam Paul Celan.
* Celans proza is in 2005 bij uitgeverij Suhrkamp verschenen: Mikroliten
sinds, Steinchen.
Die Prosa aus dem
Nachlaß. Eds. Barbara Wiedemann & Bertrand Badiou. (952 p., gebonden, ISBN
3-518-41706-1).
* Op 20 januari 2006 zond de BBC-radio het hoorspel 'Todtnauberg' uit, een
fictieve tekst over de ontmoeting tussen Martin Heidegger en Celan:
www.bbc.co.uk/radio4/afternoonplay/pip/zqxfx.
* Een actueel overzicht van titels van en over Celan die bij uitgeverij Suhrkamp verschenen
biedt de site van de uitgeverij, klik in de lijst 'Autoren' op 'Paul Celan':
www.suhrkamp.de.
Diverse edities (specialistische en minder specialistische), brieven en
contextualiserende publicaties voor de liefhebber!
* Celan wordt veel getoonzet, er bestaat ook een Celan-opera.
* Allerlei Celanalia staan op de Amerikaanse Celan-pagina's.
* Als inleiding in het leven en werk van Celan is de monografie aan te raden van Wolfgang Emmerich: Paul Celan. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt (rm 50397) 1999.
* Voor nog leverbare wetenschappelijke boeken over Celan zie de zoekindex van de Duitse
boekhandel.
aantal bezoekers sinds 24 juni 1998:
opmerkingen aan E.W.vanderknaap@uu.nl