artikel gepubiceerd in LINK 11.4, 26-34 (december 1999)


In de naam van ...

4. Chocoladeletters

 

Gerrit Bloothooft

 

Heeft u er wel eens bij stilgestaan dat chocoladelettermakers elk jaar weer moeten bedenken hoeveel A’s, B’s en C’s ze moeten maken voor Sinterklaas? Ze willen niet te veel letters van een soort maken, maar ook niet te weinig. Daarvoor moeten ze iets weten over de verdeling van de beginletters van de voornamen in Nederland. En eigenlijk dan ook nog van diegenen die de traditie trouw blijven [1]. Vroeger was dat niet zo’n probleem. In de meeste families werden de grootouders en daarna ooms en tantes vernoemd. Op die manier veranderde er maar weinig aan de namenvoorraad. En als men al wat deed aan creatieve vernoeming, dan paste men vermoedelijk toch vooral het naameinde aan en bleef de beginletter het langst ongemoeid. De heren Droste, van Houten en Verkade wisten waar ze aan toe waren.

De laatste decennia is de naamkeuze veel vrijer geworden. Door deze voornamenrevolutie kan de verdeling van beginletters van voornamen flink zijn veranderd. Omdat er elk jaar zo’n 200.000 kinderen bij komen, heeft dat op de gegevens voor een totale bevolking niet meteen een dramatisch effect, maar na een paar generaties zeker wel. En zover zijn we nu ongeveer. We gaan er eens naar kijken. Daartoe vergelijken we de beginletters van voornamen van 400.000 babies die in 1996 en 1997 in Nederland zijn geboren [2] met de beginletters van een ongeveer even grote groep mensen die tussen 1994 en 1998 zijn overleden op een ouderdom van minstens 50 jaar [3]. De laatste groep noemen we de ‘grootouders’.

We tellen hoeveel voornamen (tokens) beginnen met een bepaalde letter. Tabel 1 geeft per beginletter het percentage ten opzichte van het totaal aantal personen. Daarnaast wordt de top-3 van de voornamen per beginletter gegeven. Om meer inzicht te krijgen in de positie van elke vermelde voornaam wordt ook het rangordenummer van de naam in het totale bestand gegeven (top-N).

Bij de grootvaders wint "J" met vlag en wimpel met een kleine kwart van alle voornamen. Deze beginletter omvat dan ook de toppers Johannes, Jan en Jacobus. Bij deze, en ook de andere beginletters, valt op dat de top-3 vaak uit varianten bestaat. Zo heeft "H", Hendrikus, Hendricus en Henricus op 1, 2 en 3. Maar ook Gerrit, Willem en Pieter laten slechts varianten zien. Kortom, in grote lijnen bestaat de klassieke voornamenvoorraad uit de bekende en beperkte serie Jan, Piet, Klaas etc. met varianten die zelden de beginletter beÔnvloeden (met uitzonderingen zoals Cornelis-Kornelis en verkortingen zoals Nicolaas-Klaas, Antonius-Teunis). De minst populaire beginletters zijn I, O, V, Z, U, Y, Q, X.

Bij de grootmoeders zien we hetzelfde patroon. De volgorde bij de mannen:

J, A,      H,      G,       W, P, C, M, L, F, T, B,       D… wordt hier

J, A, M, H, C, G, E, W, P, T ,      L, S,      B, F, D

De overeenstemming is te verklaren doordat veel populaire vrouwennamen vaak afgeleid zijn van een mannennaam, Johannes -> Johanna, terwijl ze in aantal ook redelijk overeenkomen. Dat laatste is overigens niet helemaal vanzelfsprekend. Niettemin is de volgorde van beginletters toch wat anders dan bij mannen door de echte vrouwennamen Maria, Catharina, Elisabeth, Trijntje, Sophia, Susanna, Sara etc. De minst populaire voorletters zijn ook hier I, Z, V, O, Y, U, Q, X; dezelfde verzameling als bij de mannen.

Als we nu de voornamen van de in 1996-97 geboren jongens bekijken, dan valt op dat veel ‘klassieke’ namen nog steeds in de top-3 per beginletter figureren: Johannes, Jan, Arie, Hendrik, Gerrit, Willem, Pieter, Cornelis, Christiaan, Thomas en Klaas. Weliswaar is de rangorde ten opzichte van het totaal (tot-N) dramatisch gekelderd, maar toch zijn er per beginletter niet zoveel belangrijke alternatieven gekomen dat deze klassieke voornamen zouden zijn weggedrukt. De consequentie is wel dat de klassieke beginletters J, A, H, G, W, P, C aanzienlijk in percentage gedaald zijn ten gunste van nieuwkomers M, R, D, S, T, B. Met uitzondering van J heeft er een totale omslag plaatsgevonden. De nieuwe beginletters worden aangevoerd door Jeroen, Mike, Rick, Dennis, Sander, Thomas en Bart. Uitzonderlijk is de klassieke naam Thomas, die juist steeg van plaats 73 naar plaats 1!

Bij de meisjes zien we eenzelfde beeld: Johanna, Anna, Maria, Hendrika, Helena, Grietje, Geertje en Wilhelmina handhaven zich binnen de beginletter goed ondanks de aanzienlijke teruggang van de beginletter in percentage. Uitzonderingen zijn J, M, en E, die hoog blijven scoren. Maar A, H, G, W, P zijn duidelijk op hun retour ten gunste van S, L, D, R. De populaire beginletters worden bij de meisjes aangevoerd door Johanna, Michelle, Sanne, Anne, Laura, Demi, Eva, Charlotte, Romy. Voor de C valt nog op te merken dat deze letter voor de klassieke namen correspondeert met de /k/ en voor de moderne namen met /s(j)/.

J, M, S, D en R blijken tegenwoordig zowel bij meisjes als jongens tot de meest populaire beginletters behoren. Omdat de achterliggende namenvoorraad – in tegenstelling tot vroeger – zeer gevarieerd is, is deze correspondentie tussen de seksen opmerkelijk. Zou het toeval zijn dat deze beginletters tot verschillende fonetische klassen behoren?: J (halfvokaal), M (nasaal), S (frikatief), D (plosief), R (lateraal). Ten slotte blijven Z, Q, X en U zowel voor jongens als meisjes onveranderd impopulair, maar I, Y en V trekken aan. Droste, die geen I, U, X, Y en Z maakt, zou dus I en Y in omloop moeten brengen. Albert Heijn maakt gewoon alle letters.

Zouden de chocoladefabrikanten hier nu wat mee doen? Ik denk het niet, ze reageren gewoon op de verkoop van het vorige jaar. In de jaren vijftig werd inderdaad de J het meest verkocht, maar daarnaast doen Pappa, Mamma en Sint het ook erg goed. In 1997 had Droste er heel veel over van de G (mijn letter is uit helaas) terwijl de R prima verkocht [4]. Dat had ik dan kunnen voorspellen.

 

Noten en referenties

[1] Het geven van chocoladeletters is typisch Nederlands en dateert uit het begin van deze eeuw. Banket, koek en broodletters zijn veel ouder en zouden zelfs teruggaan op het gebruik op middeleeuwse kloosterscholen leerlingen te leren schrijven met behulp van losse letters van brooddeeg, die als beloning mochten worden opgegeten (Frits Booy, "Sint Nicolaas van A tot Z").

[2] Sociale Verzekeringsbank. Voornamen van 397.699 kinderen die in 1996 en 1997 zijn geboren en waarvoor kinderbijslag is verleend. Zie ook: http://www.svb.org/namen99.htm voor de recentste lijsten van topnamen.

[3] Centraal Bureau voor Genealogie. Voornamen van 404.785 personen die tussen 1994 en 1998 zijn overleden op een leeftijd van minstens 50 jaar.

[4] Hoekstra, H. (1998). Chocoladeletters, Het Parool 14-11-98

Tabel 1. Voornamen van baby's geboren in 1996-97 en overledenen 1994-1998 (ouder dan 50 jaar, "grootouders"), per beginletter van de voornaam. Het percentage naamdragers met de betreffende beginletter wordt gegeven, evenals de top-3 van de voornamen (mits het percentage > 1%). Per naam wordt de rangorde binnen het totale bestand gegeven (top-N). Voornamen die in beide bestanden bij de top-3 voorkomen zijn dikgedrukt. De beginletters zijn geordend op percentage bij de "grootouders". Om de top-20 van alle namen in de tabel te hebben, zijn bij de mannen onder J een paar namen toegevoegd.

Mannen/Jongens

"Grootvaders"

 

Baby's 96-97

Top-N

Top-3 per beginletter %

Begin
Letter

% Top-3 per beginletter

Top-N

1
2
9
[15
16

Johannes
Jan
Jacobus
Jacob
Johan]

22.7

J

14.6 Jeroen
Johannes
Jan
[Jesse

5
8
13
20]

11
14
21

Adrianus
Antonius
Arie
11.6

A

5.1 Alexander
Alex
Arie

73
138
163

4
13
26

Hendrik
Hendrikus
Henricus
11.2

H

2.4 Hendrik
Hidde
Hugo

45
142
143

7
12
43

Gerrit
Gerardus
Gerard
7.2

G

2.9 Gijs
Gerrit
Glenn

57
62
118

5
10
68

Willem
Wilhelmus
Wilhelm
6.5

W

2.7 Wouter
Willem
Wesley

30
33
38

6
8
28

Pieter
Petrus
Peter
6.4

P

2.6 Patrick
Pieter
Pim

37
40
66

3
37
85

Cornelis
Christiaan
Christianus
5.8

C

2.9 Cornelis
Caspar
Christiaan

39
76
98

18
33
66

Marinus
Martinus
Maarten
4.4

M

11.3 Mike
Max
Martijn

6
14
16

29
32
36

Leendert
Leonardus
Lambertus
3.6

L

4.2 Lars
Luuk
Lucas

7
41
59

20
35
45

Franciscus
Frederik
Frans
3.2

F

2.2 Floris
Frank
Fabian

64
70
144

19
39
73

Theodorus
Teunis
Thomas
2.8

T

6.5 Thomas
Tim
Tom

1
2
11

27
50
72

Bernardus
Berend
Bastiaan
2.6

B

5.2 Bart
Bas
Bram

17
21
25

17
59
99

Dirk
Derk
Douwe
2.5

D

7.2 Dennis
Daan
DaniŽl

15
19
24

42
89
92

Roelof
Rudolf
Robert
2.1

R

8.7 Rick
Robin
Ruben

4
12
22

46
69
83

Evert
Egbert
Eduard
2.0

E

2.0 Erik
Emiel
Erwin

95
168
195

25
53
79

Klaas
Karel
Kornelis
1.8

K

3.3 Kevin
Koen
Klaas

3
27
203

49
115
155

Simon
Sjoerd
Steven
1.6

S

7.1 Sander
Stefan
Stijn

18
32
42

22
249
330

Nicolaas
Nico
Nelis
1.2

N

3.4 Nick
Niels
Niek

9
10
78

175

Izaak
0.4

I

1.1 Ivo
Ian
Ibrahim

174
208
243

120

Otto 0.2

O

0.9 Olivier

189

218

Victor 0.1

V

0.9 Vincent

52

513

Zeger 0.1

Z

0.3 Zakaria

227

511

Uilke 0.0

U

0.1 Umut

800

727

Ysuf 0.0

Y

1.7 Youri
Yannick
Yassine

56
90
236

346

Quirinus 0.0

Q

0.4 Quinten

150

1510

Xavier 0.0

X

0.1 Xander

470


Vrouwen/meisjes

"Grootmoeders"

 

Baby's 96-97

Top-N

Top-3 van beginletter

%

Begin letter

%

Top-3 van beginletter

Top-N

2
11
22

Johanna
Jacoba
Jantje

15.4

J

14.6

Johanna
Julia
Jessica

20
21
38

3
9
15

Anna
Adriana
Aaltje

15.1

A

8.9

Anne
Amber
Anna

4
10
12

1
16
37

Maria
Margaretha
Marie

14.4

M

12.7

Michelle
Melissa
Maria

8
9
13

7
14
33

Hendrika
Helena
Hendrikje

7.9

H

1.9

Hannah
Hendrika
Helena

113
121
182

4
8
21

Cornelia
Catharina
Christina

7.8

C

5.6

Charlotte
Chantal
Celine

24
44
46

12
13
26

Geertruida
Grietje
Geertje

7.6

G

1.6

Geertje
Grietje
Gaby

282
331
334

6
27
53

Elisabeth
Elizabeth
Everdina

5.6

E

6.0

Eva
Eline
Emma

17
22
25

5
31
85

Wilhelmina
Willemina
Willempje

4.6

W

1.0

Wendy
Wilhelmina
Willemijn

100
150
185

10
29
70

Petronella
Pieternella
Pietertje

3.2

P

1.5

Priscilla
Puck
Pien

114
171
190

18
24
54

Trijntje
Theodora
Teuntje

3.1

T

2.3

Tessa
Tamara
Tess

19
88
130

40
50
67

Lena
Louisa
Louise

2.5

L

8.6

Laura
Lisa
Lotte

1
2
14

38
66
75

Sophia
Susanna
Sara

2.0

S

9.5

Sanne
Sophie
Sharon

3
30
35

35
48
92

Berendina
Bertha
Barbara

2.0

B

2.6

Britt
Bo
Bente

31
85
120

47
56
64

Francisca
Frederika
Francina

1.8

F

3.0

Femke
Fleur
Floor

23
47
66

32
43
99

Dirkje
Dina
Dorothea

1.7

D

6.0

Demi
Daphne
Denise

6
18
27

19
143
194

Neeltje
Nelly
Niesje

1.4

N

4.7

Naomi
Nina
Nienke

15
37
51

112
134
179

Roelofje
Regina
Rika

1.3

R

5.1

Romy
Robin
Roos

11
40
73

90
94
100

Klazina
Katharina
Klaasje

1.2

K

4.2

Kim
Kelly
Kimberly

7
29
54

49

Ida

0.8

I

3.4

Iris
Ilse
Inge

5
49
76

119

Zwaantje

0.2

Z

0.6

ZoŽ

80

387

Veronica

0.1

V

1.3

Vera
Veerle
Valerie

36
109
144

301

Olga

0.1

O

0.3

Oumaima

321

282

Yvonne

0.1

Y

1.2

Youssra
Yvonne
Yvette

165
186
228

395

Ursula

0.0

U

0.0

Ursula

1918

893

Quirina

0.0

Q

0.2

Quinty

218

3246

Xenia

0.0

X

0.1

Xenia

1323