Practicum Spreken en Verstaan
 

3 Knippen en plakken van fonemen
 

Doelen voor practicum 3

  • Leren knippen en plakken met geluid.

  • Het leren maken van goede lassen.

  • Formuleren van de condities waaronder spraak als verbonden klinkt.

Opnamen maken

Zorg dat je het maken van een opname via een headset goed onder de knie hebt. En maak vervolgens de volgende opnamen.

Opname A

Spreek de volgende reeks
syllabes achter elkaar uit, met een korte pause tussen elke syllabe. Neem de hele reeks in een keer op en vergeet niet achteraf te kijken of de opnameniveaus goed zijn (maxima rond 0.5 en -0.5). Beluister de opname en herhaal de opname indien nodig.

  1. /de/, als in deeg

  2. /li/, als in lied

  3. /ka/, als in kaars

  4. /tε/, als in tent

  5. /sΛ/, als in suf

Als je een goede opname hebt, maak dan nu eerst een kopie van het oorspronkelijke geluidsobject voordat je verder gaat met het geluid te bewerken.

Het doel is om de bovenstaande fragmenten aan elkaar te verbinden waardoor het woord "delicatesse"ontstaat. Daarvoor moeten de samenstellende syllaben eerst netjes gesegmenteerd worden. Omdat ze al achter elkaar zijn uitgesproken gaat het er in dit geval om de tussenliggende stukken geluid te verwijderen. Daarvoor moet je het stuk in de GeluidsEditor selecteren en knippen met Edit > Cut of Ctrl-X; met Edit > Undo Cut of Ctrl-Z kun je het weer ongedaan maken. [Merk op: je kunt niet knippen en plakken in de TextGridEditor].

Je zult daarbij waarschijnlijk ook moeten gaan knippen in de niet-stille gedeeltes van syllaben om ze wat te verkorten. Je kunt een stukje van de klinker afhalen, maar je kunt ook een aantal perioden (precies segmenteren!) in het stabiele deel van de klinker weghalen. Dat laatste leidt meestal tot een beter resultaat, maar kost veel tijd. En omdat je nooit een perfect resultaat kunt bereiken mag je het ook wel laten.

Om al te opvallende klikken op de lasmomenten te vermijden, is het handig om telkens een gelijkvormig afbreekpunt in het signaal te zoeken. Dat kan bijvoorbeeld door een selectie te starten op het moment vlak achter een opgaande "nuldoorgang" en de uitsnede te eindigen op een punt vlak voor een verderop gelegen opgaande "nuldoorgang" (zie voorbeeld hieronder). Schroom niet om flink in te zoomen zodat je precies een grens kunt aangeven.

Heel precies de nuldoorgang vinden is mogelijk door zelf een zo precies mogelijke selectie te maken en vervolgens in het menu via Select zowel begin als eind van je selectie op een nuldoorgang te zetten met Select -> Move start of selection to nearest zero crossing of Select -> Move end of selection to nearest zero crossing.


Voorbeeld van een selectie van een segment op vergelijkbare nuldoorgangsmomenten.

Ook bestaat er de optie Edit > Set selection to zero om een stilte in te lassen zonder de tijdsafstand tussen eenheden te verkleinen.

Let ook op de segmentgrenzen die je kiest bij plosieven.

Het is niet de verwachting dat je met deze poging tot een perfect resultaat zult komen (ga er dus niet eindeloos mee door, besteed er niet meer dan 20 minuten aan).

Label de fonemen en syllabes in het nieuwe signaal (zie daarvoor practicum 2; vink daarbij ook Pitch > Show pitch aan om het toonhoogteverloop te zien), schrijf de foneemduren op, en maak een afdruk van het eindresultaat voor in je verslag. Sla het geluidsobject op voor later onder de naam "delicatesse1.wav". Je kunt dit geluidsbestand ook weer samen met de TextGrid als "delicatesse1.collection" bestand opslaan. Je kunt ook aan het eind van het practicum alles in een keer als "practicum3.collection" opslaan.

Let op (1)!

De toonhoogte(pitch)berekening kan voor Praat erg lastig zijn omdat herhaling in de golfvorm lang niet altijd eenduidig is. Daarom kunnen er bijvoorbeeld octaaffouten worden gemaakt. Praat berekent dan een toonhoogte die twee keer te hoog of te laag is. Dat zie je vaak aan plotselinge sprongen in de toonhoogtecontour of door extreem hoge of lage waarden. Dit kun je voorkomen door in Pitch > Pitch settings de grenswaarden die Praat standaard gebruikt (75 en 500 Hz), bij te stellen. Voor een man tot bv 75 en 200 Hz, en voor een vrouw tot bv 100 en 300 Hz. Het betekent ook een duidelijker toonhoogte plaatje, omdat die grenzen daar ook worden gebruikt.

Let op (2)!

De TextGridEditor schaalt de golfvorm op het beeldscherm automatisch maximaal. Die schaling gaat (helaas) bij tekenen weer verloren. Je kunt dat alleen oplossen wanneer je de onderdelen van je plaatje (golfvorm, textgrid, pitch, intensiteit) allemaal apart als bestand opslaat en die later op de gewenste positie in het tekenvenster tekent. Wanneer je de golfvorm tekent via het object venster met  Draw, dan kun je de schaal zelf instellen (min en max waarde).

Let op (3)!

Je kunt de golfvorm wel samen met het textgrid, maar niet samen met de pitch, intensiteit of spectrogram tekenen. Doe dat apart. Bijvoorbeeld via Pitch > Draw visible pitch contour. Je moet er wel voor gezorgd hebben dat in het tekenvenster het roze kader op de juiste plaats staat, en dat Erase first niet aangevinkt is! Voeg in ieder geval de pitch contour toe in je verslag. Je kunt er voor kiezen om ookintensiteit en/of spectrogram in je verslag op te nemen als dat van belang is voor je bespreking.

Opname B

Maak een opname van de zin:

De degelijke linkse  politicus had genoeg van het kabaal van zijn tekkel

(De vette gedeeltes geven even niet de nadruk aan)

Isoleer, met wat marge aan beide kanten - om later precies bij te snijden nadat je hebt geplakt -, elk van de onderstreepte syllaben als een apart soundobject met de optie Extract sound selection (time from 0). Hou bij de extractie van de syllaben de volgorde aan zoals die in het woord delicatesse voorkomen. Herbenoem de segmentenobjecten. Selecteer vervolgens de hele reeks soundobject syllaben (die daarvoor in de juiste volgorde moeten staan, copieer ze desnoods in de juiste volgorde) en kies de optie Combine > Concatenate om een nieuw soundobject "Sound chain" te krijgen waarin de reeks achter elkaar geplakt is. Gebruik bijvoorbeeld weer de technieken zoals toegepast in opname A om de uiting vloeiender te krijgen.

Je kunt ook stiltes (en andere geluidsstukjes) als segment tussenvoegen. Selecteer daartoe ergens een stukje geluid (of stilte), sla dat op met Edit > Copy selection to Sound clipboard (of Ctrl-C), klik vervolgens met de cursor op de plek waar het geluid moet worden ingevoegd, en voer dat uit met Edit > Paste after selection (of Ctrl-V).

Label de fonemen en syllabes in het nieuwe signaal (zie daarvoor practicum 2; vink daarbij ook Pitch > Show pitch aan om het toonhoogteverloop te zien), schrijf de foneemduren op, en maak een afdruk van het eindresultaat voor in je verslag. Sla het geluidsobject op voor later onder de naam "delicatesse2.wav". Je kunt dit geluidsbestand weer samen met de TextGrid als "delicatesse2.collection" bestand opslaan.
 

Opname C

Maak een opname van het woord
"delicatesse" sla het geluidsobject op als "delicatesse3.wav". Label ook nu weer de fonemen en de syllabes, schrijf de foneemduren op, voeg het toonhoogteverloop toe, en maak een afdruk. Je kunt het geluidsbestand weer samen met de TextGrid als "delicatesse3.collection" bestand opslaan.

Opslaan

Je hebt nu een flink aantal files. Als je tussentijds nog niet heb opgeslagen dan kun je die nu allemaal in een keer selecteren en als practicum3.collection op je eigen schijf of stick opslaan.
 

Het verslag

Maak in je verslag een vergelijking tussen de drie versies van het woord "delicatesse".

(a) beschrijf waarin versie 1 verschilt van versie 3.
Behandel daarbij het belang van

  • foneem- en syllabeduren (kwantificeer dat) [voor welke fonemen vind je de grootste verschillen tussen versie 1 en 3?]

  • geluidsniveau (amplitude) van fonemen [doe dit op oog en oor]

  • toonhoogteverloop [aan de hand van de toonhoogte contour; zo nodig kwantitatief. Let op dat er geen toonhoogtefouten in de toonhoogtecontour aanwezig zijn!]

  • stille intervallen (voor de plofklanken)

  • foneem(klankkleur)verschuivingen [doe dat op het oor]

  • of andere kenmerken waarvan je denkt dat ze belangrijk zijn

Zet deze kenmerken in volgorde van belangrijkheid (de eerste is verantwoordelijk voor het grootste verschil), en motiveer dat. Geef illustraties als ze je betoog kunnen onderbouwen.

(b) doe dat ook voor versie 2 ten opzichte van versie 3.

Je hebt voor dit deel van het verslag maximaal twee bladzijden, inclusief figuren. Zorg weer voor een goed lopend verhaal in academische stijl. En denk er aan dat je de assen van je figuren benoemd: tijd (ms) voor de tijd-as, F0 (Hz) voor de toonhoogte-as, frequentie (Hz) voor de spectrogram-as (hoef je hier niet te gebruiken), amplitude voor de golfvorm (de eenheid is Pascal maar dat kun je weglaten). Toonhoogtefouten in een plaatje die je had kunnen voorkomen door andere grenswaarden betekenen aftrek.

Wacht niet met het maken van dit verslag tot de inleverdatum! Maak het zo snel mogelijk.